ชุมชนพิทักษ์ป่า Forest Guardians

การพิทักษ์ป่าชุมชนในพื้นที่ชุมชนบ้านแม่สาน้อย ต.โป่งแยง อ.แม่ริม จ.เชียงใหม่ ได้รับการสนับสนุนจากภาคเอกชน บริษัท จึงพัฒนา โฮลดิ้ง จำกัด โดยมีจุดประสงค์เพื่อส่งเสริมกิจกรรมการพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนอย่างยั่งยืนบนพื้นฐานของการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติของชุมชน เนื่องจากชุมชนบ้านแม่สาน้อยเป็นชุมชนที่มีความเข้มแข็งและมีส่วนร่วมในการฟื้นฟูเขาหัวโล้นจนกลายมาเป็นผืนป่าอันอุดมสมบูรณ์มากกว่า 2,400 ไร่ และได้ปกป้องดูแลผืนป่าดังกล่าวมาเป็นเวลากว่า 30 ปี ปัจจุบันคนในชุมชนจึงเกิดแนวคิดที่จะพัฒนาเศรษฐกิจให้สอดคล้องไปกับเป้าหมายในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติดังกล่าว ทั้งนี้เพื่อเป็นการสร้างอาชีพทางเลือกให้กับคนในชุมชนรวมถึงคนรุ่นใหม่ในหมู่บ้านด้วย ทาง The Next Forest ซึ่งเป็นองค์กรพี่เลี้ยงของชุมชนบ้านแม่สาน้อยจึงได้วางแผนร่วมกับชุมชนจนเกิดเป็นกิจกรรมหลัก 2 ส่วน ได้แก่

1. การพัฒนาเกษตรสมัยใหม่ด้วยเทคโนโลยีโรงเรือน
2. การปลูกต้นไม้พื้นถิ่นทำแนวกันไฟธรรมชาติ

การพัฒนาเกษตรสมัยใหม่ด้วยเทคโนโลยีโรงเรือน

เกิดจากความพยายามของชุมชนที่จะลดพื้นที่ทำการเกษตรจากเดิมที่ปลูกพืชไร่ เช่น กะหล่ำปลี ข้าวโพด ซึ่งใช้สารเคมีทำให้เป็นอันตรายต่อสุขภาพอีกทั้งยังปนเปื้อนในแหล่งต้นน้ำ โดยต้องการปรับเปลี่ยนมาเป็นการทำเกษตรปลอดสารพิษในโรงเรือนที่ใช้พื้นที่น้อยกว่าแต่มีมูลค่าเทียบเท่ากับการทำเกษตรเชิงเดี่ยวที่ใช้พื้นที่มากกว่า ทั้งนี้กิจกรรมดังกล่าวได้เริ่มจากการรวมกลุ่มของเกษตรกรในหมู่บ้านและทำการจัดตั้งเป็นกลุ่มวิสาหกิจเกษตรชุมชนบ้านแม่สา โดยมีตัวแทนเกษตรกรในกลุ่มเป็นผู้นำร่อง 3 ราย ในการทำเกษตรแบบใช้เทคโนโลยีโรงเรือน ได้แก่

• โรงเรือนเลี้ยงหมูดำ 1 โรงเรือน
• โรงเรือนพืชผักอินทรีย์ 2 โรงเรือน

นอกจากนี้ยังมีการทดลองปลูกสวนพืชผักสมุนไพรพื้นบ้านของชุมชนม้ง และฟื้นฟูสวนพฤกษศาสตร์พื้นบ้านเพื่อให้สอดคล้องและส่งเสริมกับกิจกรรมด้านการท่องเที่ยวในชุมชนอีกด้วย

การปลูกต้นไม้พื้นถิ่นทำแนวกันไฟธรรมชาติ

เป็นกิจกรรมนำพันธุ์ไม้ซึ่งเป็นไม้ท้องถิ่นในระบบนิเวศป่าดิบเขาไปปลูกตามแนวกันไฟบนแนวที่เป็นจุดเชื่อมต่อกับชุมชนข้างเคียง พร้อมกับบำรุงรักษาต้นไม้บนแนวกันไฟเดิมที่เคยปลูกเมื่อปี 2568 ไป ด้วยวิธีการดังกล่าวเกิดจากแกนนำชุมชนมีแนวคิดว่า หากนำต้นไม้ไปปลูกตามแนวกันไฟ คนในชุมชนจะเข้าไปช่วยกันดูแลถางหญ้าในบริเวณที่ปลูก ซึ่งจะเป็นการดูแลและลดเชื้อเพลิงตามแนวกันไฟไปในตัว

ปัจจุบันได้ดำเนินการจัดตั้งโรงเรือนเกษตรเสร็จสิ้นทั้งหมด 3 โรงเรือน โดยจะมีการติดตามผลประกอบการของกลุ่มวิสาหกิจเกษตรอย่างต่อเนื่อง ซึ่งภายใต้กลุ่มวิสาหกิจฯ ได้มีข้อตกลงร่วมกันที่จะปันผลกำไรจากการจำหน่ายผลผลิตในโรงเรือน 10% เพื่อนำมาเป็นทุนสำหรับการดูแลรักษาป่าของชุมชน และในส่วนของการปลูกต้นไม้ทำแนวกันไฟธรรมชาติ ได้ดำเนินการปลูกพันธุ์ไม้ท้องถิ่นกว่า 17 ชนิด จำนวน 340 ต้น และได้มีการติดตามผลการรอดชีวิตของกล้าไม้ที่ปลูกอยู่ที่ 99.69% โดยคนในชุมชนยังคงผลัดเปลี่ยนกันไปดูแลบำรุงรักษาต้นไม้ที่ปลูกอยู่เสมอ

จากกิจกรรมที่กล่าวมาทั้งหมดนี้มีคนในชุมชนเข้าร่วมมากถึง 58 คน โดยแบ่งเป็น

• คนทั่วไปในชุมชนที่มีส่วนร่วมในกิจกรรมปลูกต้นไม้ทำแนวกันไฟพร้อมดูแลรักษาต้นไม้ 30 คน
• กลุ่มวิสาหกิจเกษตร 8 คน
• เด็กและเยาวชน 20 คน

นอกจากนี้ยังได้ดูแลรักษาแนวกันไฟความยาวกว่า 2 กิโลเมตร และผืนป่า 2,460 ไร่ ที่ได้รับการอนุรักษ์อย่างยั่งยืน

ความประทับใจ

ประทับใจที่โครงการนี้มาช่วยสนับสนุนกลุ่มการเกษตรให้กับชาวบ้านเพื่อต่อยอดการสร้างงานสร้างอาชีพ สามารถนำรายได้ส่วนหนึ่งกลับมาดูแลผืนป่าที่สร้างคุณค่าต่อสิ่งแวดล้อมและคนในชุมชน    
นายบรรเจิด  พิสิฐกิจจานุกุล    
สมาชิกองค์การบริหารส่วนตำบลโป่งแยง หมู่ที่ 10 อำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่ และประธานกลุ่มวิสาหกิจเกษตรชุมชนบ้านแม่สา

การฟื้นฟูและดูแลรักษาป่าของชุมชนบ้านแม่สาได้ทำมาอย่างต่อเนื่องยาวนานแล้ว แต่ยังรู้สึกว่าการพัฒนาในชุมชนยังไม่ก้าวหน้าไปในแนวทางที่สอดคล้องกันกับเป้าหมายการอนุรักษ์ผืนป่า โครงการ PES จึงเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่ง และเป็นโครงการที่ทำให้การพัฒนาชุมชนมีความคล่องตัวมากขึ้น ได้ริเริ่มทำตามแผนที่ชุมชนวางไว้ และยังช่วยลดช่องว่างความเห็นต่างของคนในชุมชนให้หันกลับมารักษาทรัพยากรธรรมชาติ และในอนาคตก็จะพัฒนาไปในแนวทางนี้ต่อไป
นายนิคม ความดีดำรง
ผู้ก่อตั้งชมรมอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติบ้านแม่สา        

พิทักษ์ป่า Forest Guardians ป่าชุมชนบ้านห้วยปลาหลด ตำบลด่านแม่ละเมา อำเภอแม่สอด จังหวัดตาก

กิจกรรมที่เกิดขึ้น:                                            

1. ปรับปรุงและซ่อมแซมแหล่งน้ำเพื่อเพิ่มความชุ่มชื้นให้กับป่าจำนวน 2 แห่ง                   
2. ส่งเสริมการปลูกกาแฟและโกโก้ในรูปแบบที่สอดคล้องกับการอนุรักษ์และฟื้นฟูป่า                 
    -  จัดกิจกรรมเรียนรู้การผลิตกาแฟและโกโก้ครบวงจรตามแนวทางวนเกษตรที่สอดคล้องกับการอนุรักษ์และฟื้นฟูป่าให้กับเกษตรกรและเยาวชนรุ่นใหม่ 30 คน                               
3. จัดทำแนวกันไฟและวางระบบน้ำตามแนวกันไฟระยะ 5 กม.                           
    - เชื่อมต่อระบบน้ำกับการเพาะปลูกกาแฟและโกโก้ซึ่งช่วยเพิ่มความชุ่มชื้นของป่า ลดการเกิดไฟ ช่วยให้ชุมชนมีรายได้และทุนหมุนเวียนเพื่อสนับสนุนการอนุรักษ์ป่า           

ระยะเวลา/จำนวนผู้เข้าร่วมกิจกรรม: เดือนกันยายน - เดือนตุลาคม 2568

• แรงงานอาสาดับไฟป่าจำนวน 20 คน
• เข้าร่วมกิจกรรมเรียนรู้การผลิตกาแฟฯ จำนวน 30 คน                                                                     

ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นก่อนและหลังทำกิจกรรม :

ก่อนจัดทำกิจกรรม: 

• พื้นที่ป่ามีความชุ่มชื้นต่ำ โดยเฉพาะในช่วงฤดูแล้ง แหล่งน้ำบางส่วนชำรุดหรือไม่ 
• สามารถใช้งานได้อย่างมีประสิทธิภาพ ส่งผลให้ป่าไม้มีความเสี่ยงต่อการเกิดไฟป่า แนวกันไฟยังไม่ต่อเนื่องและขาดระบบน้ำสนับสนุน ขณะเดียวกัน ชุมชนยังขาดทางเลือกในการประกอบอาชีพที่สอดคล้องกับการอนุรักษ์ป่า 
• เกษตรกรและเยาวชนรุ่นใหม่ยังมีองค์ความรู้จำกัดเกี่ยวกับการปลูกกาแฟและโกโก้ในรูปแบบวนเกษตรและการผลิตแบบครบวงจร                                                

หลังจัดทำกิจกรรม:

• มีการปรับปรุงและซ่อมแซมแหล่งน้ำส่งผลให้ป่ามีความชุ่มชื้นเพิ่มขึ้น ช่วยลดความเสี่ยงในการเกิดไฟป่า พร้อมทั้งมีการจัดทำแนวกันไฟและวางระบบน้ำตามแนวกันไฟระยะทางรวม 5 กิโลเมตร ทำให้การป้องกันและรับมือไฟป่ามีประสิทธิภาพมากขึ้น                                
• ในด้านเศรษฐกิจและการเรียนรู้ ชุมชนได้รับการส่งเสริมการปลูกกาแฟและโกโก้ในรูปแบบที่สอดคล้องกับการอนุรักษ์และฟื้นฟูป่า ผ่านกิจกรรมเรียนรู้การผลิตกาแฟและโกโก้ครบวงจรตามแนวทางวนเกษตร มีเกษตรกรและเยาวชนรุ่นใหม่เข้าร่วมจำนวน 30 คน เกิดการถ่ายทอดองค์ความรู้ การต่อยอดอาชีพ และการสร้างรายได้ควบคู่ไปกับการดูแลป่า

โครงการได้เริ่มดำเนินกิจกรรมพิทักษ์ป่าชุมชน 3 พื้นที่ ต่อไปนี้

1. ป่าชุมชนบ้านคลองระบัง หมู่ 8 บ้านคลองระบัง ต.มิตรภาพ อ.มวกเหล็ก จ.สระบุรี
2. ป่าชุมชนบ้านมวกเหล็กใน หมู่ 3 ต.มิตรภาพ อ.มวกเหล็ก จ.สระบุรี
3. ป่าชุมชนบ้านดอยช้างป่าแป๋ หมู่ 7 ต.ป่าพลู อ.บ้านโฮ่ง จ.ลำพูน

ป่าชุมชนบ้านคลองระบัง หมู่ 8 บ้านคลองระบัง ต.มิตรภาพ อ.มวกเหล็ก จ.สระบุรี

กิจกรรมที่เกิดขึ้น:                            

1. จัดซื้อและติดตั้งกล้องดักถ่ายภาพ (Camera Trap) จำนวน 6 ชุด
2. ดูแลและปรับปรุงแนวกันไฟหลักและรอง สร้างแนวกันไฟหลัก กว้าง 3 ม. ระยะทาง 3 กม./แนวกันไฟรอง กว้าง 1 ม. ระยะทาง 5 กม.
3. จัดกิจกรรมเดินศึกษาธรรมชาติและแคมป์เยาวชนรักษ์ป่า จำนวน 2 ครั้งก่อนฤดูไฟป่า กิจกรรมครั้งที่ 2 มีผู้เข้าร่วม 78 คน ทั้งเยาวชน ผู้ปกครอง และผู้สนใจร่วมกิจกรรม

สิ่งที่ได้รับจากการทำโครงการ ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นก่อนและหลังทำกิจกรรม:

ก่อนทำโครงการ

• ขาดเครื่องมือสำหรับเก็บข้อมูลสัตว์ป่าและเฝ้าระวังการบุกแนวกันไฟมีไม่เพียงพอ ทำให้พื้นที่ป่าเสี่ยงไฟป่า
• เยาวชนและชุมชนขาดโอกาสเรียนรู้เรื่องพันธุ์ไม้ การปลูกป่า และการอนุรักษ์ธรรมชาติ

หลังทำโครงการ

• ชุมชนได้ติดตั้งกล้องดักถ่ายภาพ (Camera Trap) จำนวน 6 ชุด ทำให้ชุมชนสามารถติดตามสัตว์ป่าและกิจกรรมบุคคลภายนอกได้
• ปรับปรุงแนวกันไฟหลักกว้าง 3 เมตร ยาว 3 กิโลเมตร และแนวกันไฟรองกว้าง 1 เมตร ยาว 5 กิโลเมตร ลดความเสี่ยงจากไฟป่า และใช้เป็นเส้นทางศึกษาเชิงธรรมชาติ
• จัดกิจกรรมเดินศึกษาธรรมชาติและแคมป์เยาวชนรักษ์ป่า ครั้งที่ 2 มีผู้เข้าร่วม 78 คน เยาวชนและชุมชนได้เรียนรู้เรื่องพันธุ์ไม้ การติดป้ายชื่อไม้ การเก็บเมล็ดพันธุ์ การปลูกต้นไม้ การใช้สมุนไพร และการอนุรักษ์ป่า
• ส่งเสริมการมีส่วนร่วมของทุกช่วงวัยในชุมชน สร้างความตระหนักและความร่วมมือในการฟื้นฟูและรักษาทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืน

ป่าชุมชนบ้านมวกเหล็กใน หมู่ 3 ต.มิตรภาพ อ.มวกเหล็ก จ.สระบุรี

กิจกรรมที่เกิดขึ้น:       

1. ติดตั้งกล้องดักถ่ายภาพ (Camera Trap) จำนวน 6 ชุด                        
2. ปรับปรุงเส้นทางการท่องเที่ยวเชิงนิเวศป่าเขาหินปูน จำนวน 1 เส้นทาง ระยะประมาณ 2 กม. โดยใช้รถไถปรับทางช่วงเชิงเขาให้เรียบ และใช้แรงงานคนปรับเส้นทางเดินเท้าขึ้นเขาหินปูน            
3. อยู่ระหว่างการจัดตั้งวิสาหกิจชุมชนท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ และเตรียมปรับปรุงเส้นทางศึกษาธรรมชาติอีก 4 เส้นทาง                                                

สิ่งที่ได้รับจากการทำโครงการ ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นก่อนและหลังทำกิจกรรม:

ก่อนทำกิจกรรม                                            

1. มีข้อมูลสัตว์ป่าจำกัด และไม่สามารถเฝ้าระวังพื้นที่ได้ทั่วถึง                        
2. เส้นทางศึกษาธรรมชาติสภาพไม่เอื้อต่อการเรียนรู้และการท่องเที่ยวเชิงนิเวศ                
3. ชุมชนยังไม่มีรูปแบบการจัดการท่องเที่ยวที่ชัดเจนหรือสร้างรายได้อย่างเป็นระบบจากป่า        

หลังทำกิจกรรม                                            

1. มีกล้อง Camera Trap 6 จุด ช่วยติดตามสัตว์ป่า เฝ้าระวังการบุกรุก และใช้ข้อมูลประกอบการจัดการป่า
2. เส้นทางศึกษาธรรมชาติ 2 กม. ได้รับการปรับปรุงให้เดินง่าย ปลอดภัย และรองรับกิจกรรมท่องเที่ยวเชิงนิเวศ
3. ชุมชนเริ่มจัดตั้งวิสาหกิจท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ และเตรียมพัฒนาเส้นทางใหม่อีก 4 เส้นทาง ทำให้เกิดโอกาสสร้างรายได้อย่างยั่งยืนจากการอนุรักษ์    

ป่าชุมชนบ้านดอยช้างป่าแป๋ หมู่ 7 ต.ป่าพลู อ.บ้านโฮ่ง จ.ลำพูน

1. เก็บกวาดทำความสะอาดเสร็จไม้กิ่งไม้รอบๆบริเวณสระและในสระ
2. ขุดพืชที่ขึ้นตามริมขอบสระมาเก็บไว้เป็นจุดเพื่อทำการปลูกลงไปใหม่หลังจากที่ซ่อมแซมสระน้ำเสร็จแล้ว
3. ฝังท่อระบายขนาด 4 นิ้ว 2 ท่อน

• ทีมขุดดินออกเป็นกองประมาณลากออกด้วยรถดันดินทำมือได้ 
• ฝ่ายลาก ดันดิน ขนก้อนหิน ไปวางกองคานดิน
• ปรับคานฝายให้เรียบเข้ารูป นำก้อนหินเรียงเป็นชั้นเพื่อกันดินสไลด์

• ฝ่ายขุดดิน
• ฝ่ายดันดิน
• ฝ่ายปรับคานฝาย

การดำเนินงาน วันที่ 7-8 ดำเนินการนำดินที่ขุดจากด้านข้างของลำห้วยทั้ง 2 ฝั่ง มาโถมเป็นคานฝายเป็นเวลา 8 วัน ความสูงประมาณ 1.20 เมตร โดยนำก้อนหินแต่ละก้อนมาวางซ้อนกันคันฝ่ายด้านนอก เพื่อป้องกันไม่ให้คันฝ่ายที่เป็นดินแดนหรือดินที่ผ่านการนวดเป็นดินเหนียวสไลด์หรือถล่ม การดำเนินงานแบ่งหน้าที่เป็น 3 แผนก

• ฝ่ายขุดดิน,หิน
• ฝ่ายดันดิน
• ฝ่ายปรับคานฝาย

1. กิจกรรมติดตั้งท่อระบายน้ำให้กับสระน้ำดับไฟป่า หลังจากที่ทีมงานได้ทำการซ่อมแซมปรับปรุงสระน้ำดับไฟป่า จากเดิมที่ความจุประมาณ 80,000 ลิตร ตอนนี้เพิ่มเป็นประมาณ 150,000 ลิตร ในช่วงเวลา 2 เดือนผ่านไป บนคันสระที่ได้ปลูกไม้พื้นถิ่นก็เริ่มเติบโตขึ้น จากนั้นได้นำท่อขนาด 5 นิ้วมาเป็นท่อระบายน้ำกรณีที่น้ำเต็มจะล้นสระรอให้น้ำเต็ม หลังจากนั้นก็จะมีกบ, เขียดมากมายเข้าไปอยู่อาศัยขยายเผ่าพันธุ์ ทั้งนี้แหล่งน้ำก็จะเป็นน้ำดื่มให้กับสัตว์ป่าอีกด้วย ซึ่งเป็นผลจากความประสงค์หลักคือกักเก็บน้ำเอาไว้ทำเป็นระบบแนวกันไฟสปริงเกอร์      
2. กิจกรรมขยายแนวกันไฟสปริงเกลอร์ IoT ออกไปอีก 200 เมตร จากเดิมที่มีอยู่ประมาณ 2 กม.
3. ฝึกอบรมการสร้างและการใช้งานระบบแนวกันไฟ IoT ให้กับเยาวชนและอาสาดับไฟป่าของชุมชนจำนวน 30 คน